Kan de architectuur er iets aan doen dat de wereld verandert?

Review on the book Four Walls and a Roof. The Complex Nature of a Simple Profession
Published in A+, June/July 2018

[Dutch only]

Vorig jaar verscheen het spraakmakende boek Four Walls and a Roof. The complex nature of a simple profession van architect en OMA partner Reinier de Graaf. Hierin ontkracht hij, naar eigen zeggen, enkele hardnekkige mythes binnen de architectuurprofessie: de veronderstelde autoriteit van de architect, persoonlijke inspiratie en originaliteit, de inzet voor goede doelen, de controle over de eigen praktijk, de onafhankelijkheid ten opzichte van externe machten, de beheersing van de grote schaal, en tenslotte, de niet-aflatende toewijding tot vooruitgang. Dat doet hij door in flinke taal zijn mening te ventileren en ons een geregisseerd kijkje achter de schermen van zijn praktijk te geven.

Een veelheid aan lange en korte essays bundelen De Graaf’s reflectie op de (architectuur)wereld en vormen zijn persoonlijke opname van de 21ste eeuw tot heden. Tragikomische anekdotes vermengd met observaties en (architectuur)historische en politieke gebeurtenissen leiden soms tot inzichten, soms ook blijven ze ronduit oppervlakkig. Maar daar is bij voorbaat al voor geëxcuseerd: “Why this book? Most architects are lousy theorists; I am no exception. Whenever we offer theories, they should be mistrusted. We go where our work leads us and develop thoughts along the way. Revelations about the larger things in life, if they come at all, are incidental by-products of our (often banal) labor.” De toon is gezet.

De centrale vraag “What does it mean to be an architect right now?” is niet onbeduidend, zo laat De Graaf zien, want het vak is de afgelopen decennia diepgaand veranderd. De teloorgang van de welvaartstaat en de opkomst van een neoliberale markteconomie leidde tot de verschuiving van groot opgezette overheidsprojecten naar privaatprojecten die de architect afhankelijk maakte van de willekeur van projectontwikkelaars en investeerders. In het hoofdstuk Default by Design beschrijft De Graaf zijn fascinatie voor de naoorlogse collectieve en vaak anonieme inspanning van architecten in dienst van de overheid. Die collectieve inspanning verdween in het tijdperk van Thatcher en Reagan. Vanaf dan gaat ontwerpen over sneller en goedkoper, en wordt architectuur slechts als investering gezien. Voor De Graaf, die geschoold als modernist geloofde in de heroïsche en culturele missie van zijn vak, kwam dit als een schok.

Hoe het er vandaag aan toe gaat? Internationale architectenbedrijven, zoals OMA, zijn slechts een speelbal in de globale flipperkast waarin multinationals, politici (met twijfelachtige agenda’s) en miljardairs de slagen uitdelen. In het hoofdstuk Trial and Error schrijft De Graaf openlijk over projecten in Londen, Moskou, Dubai en Irak. Zijn dagboeknotities vertellen hoe grote opdrachten met veelbelovende perspectieven in rook oplossen door veranderend politiek sentiment en ontwerpwedstrijden op voorhand beklonken blijken. De dagelijkse praktijk bestaat uit lobbyen, gokken en compromissen sluiten. Zelf ziet hij er de humor wel van in, wat leidt tot vermakelijke passages.

De Graaf’s onthullingen leiden echter niet tot een weerwoord maar getuigen eerder van een vrijwillige overgave en gelatenheid. Ondanks dat er veel gezegd wordt blijft het vaak gissen naar De Graaf’s werkelijke standpunt. Wat zijn bijvoorbeeld de overwegingen om bepaalde opdrachten (inclusief die in landen met een dictatoriaal of autoritair regime) aan te nemen en anderen niet? Waarom koos hij het globale pad? Hoewel hij op zelfverzekerde toon de rol van de architect nu vervangen ziet door die van econoom, lijkt De Graaf toch, als een rat in een zelfgekozen val, zijn werk als architect en de architectuur in het algemeen te willen legitimeren. Ten slotte kan de architectuur er niets aan doen dat de wereld veranderd is, toch?

 

Four Walls and a Roof. The Complex Nature of a Simple Profession
Reinier de Graaf
Harvard University Press, 2017
Engels
ISBN 9780674976108